|
Blog – 1150
– Families Schellen en Schellekens in de Nederlanden
|
 Voor de familienaam “Schellen” vonden
we drie keer een verschillende oorsprong:
In Duitstalig gebied als afgeleide van een plaatsnaam (Von) Schellen(berg)
in het voormalige Pruisen, Duitssprekend Frankrijk en Duitssprekend Polen
(Gdansk, het voormalige Danzig), als toponiem vanaf 1350.
In wat later Duitsland en Frankrijk zou worden,
woonden deze families voornamelijk in
het stroomgebied van de boven- en de beneden- Rijn.
Rechts: een familiewapen Scellekens (Schellekens,
Schelkens) uit het hertogdom Brabant, 13e eeuw. Zij waren heren
van Gorp (thans Nederlands Noord-Brabant) en takken van de familie kwamen
voor in Minderhout in de 14e eeuw, en in Haacht, Tervuren,
Merchtem en Asse (Mollem) midden 15e eeuw. De schrijfwijze
Schelkens kwam sporadisch voor in Minderhout in de 15e eeuw en
frequent in Merchtem in de 16e eeuw.
De Duitse naamvarianten konden daarnaast
zijn ontstaan vanuit een beroep:
“Schellen” was verwant met beroepen als klokkenluiders en klokkenmakers. We kunnen niet uitsluiten dat de Duitstalige familienaam ook
uit een beroepsverwijzing was ontstaan, terwijl Von Schellen een plaatsverwijzing was.
Dat kon op zich verklaren waarom zowel “Von Schellen” als “Schellen” voorkwam in
de oude familienamen.
In Nederlandstalig gebied ontstond de familienaam als afgeleide van
de Middelnederlandse voornaam Scelleken (“knecht
van God”) vanaf 1150 als patroniem. In het voormalige hertogdom
Brabant woonden de families rond
die tijd voornamelijk in wat nu
de grensstreek is tussen de Nederlandse provincie Noord-Brabant
en de Belgische provincie Antwerpen.
De oorsprong van de familienaam was in
het Nederlandstalig gebied onlosmakelijk verbonden met
de familienaam Schellekens, terwijl ook families met
een afgeleide naam als Scheelen (inversie van de “e” in de
schrijfwijze van de “l” in registers) verwant leken.
In
het laatste geval was niet uit
te sluiten dat de familienaam Scheelen een enkele
keer als karakter kenmerk was ontstaan, al vonden we daar
historisch geen aanwijzingen voor.
Wat de
uitwijking van beide families betreft, zeg maar verdere verspreiding, bleek dit telkens samen te hangen met godsdienstconflicten:
de godsdienstoorlogen tussen de Spaanse en
de Noordelijke Nederlanden, en de opkomst van
het Lutheraans protestantisme in Duitsland.
|
Historische vindplaatsen
In de 14e eeuw vonden we één melding
in Frankrijk in 1350. Merk dat de naam Von Scheelen toen ook voorkwam in
Pomorskie, Polen (omgeving van
de stad Gdansk of Danzig) en in Mecklenburg in Duitsland.
Ook in de daaropvolgende eeuwen kwamen de schrijfwijzen Scheelen en Von
Scheelen hoofdzakelijk voor in Baden-Württemberg
in Duitsland.
In de 15e eeuw waren de oudste meldingen
te vinden in Baden-Württemberg en in de omgeving van Gdansk (Danzig) in
Polen, en er waren latere meldingen van migranten in Maryland in
de V.S. (een familie met voorouders in 1475).
In de 16e eeuw kwam de familienaam ook voor in
Frankrijk (Bas-Rhin) en in Nederland
(Noord-Brabant). In die eeuw waren er meldingen van Duitse
families Schellen als gereformeerde Lutheranen tot
in het Saarland en Beieren (1550) en in Gries in
Frankrijk (1575) – maar merendeels Rooms-Katholieke families
in Dortmund in Nordrhein-Westfalen (1515), in Rheinland-Pfalz
(1550) en in Badene
-Württemberg. Informatie over parochies was
nu eenmaal de voornaamste bron vóór de bugerlijke stand opgang maakte in de 18e eeuw.
Einde 17e eeuw was
er een eerste melding
van Schellen die zich vanuit Noord-Brabant net
over de (huidige) grens vestigden in Meerle.
De familie woonde in de omgeving van de grensstreek, en alles wees erop dat families tijdens de
godsdienstoorlogen verhuisden naar
het zuiden (Zuidelijke Nederlanden), naar
het oosten (Limburg) en naar het noorden van Nederland
(tot in Overijssel). Dat lag in lijn met
het verhaal van de families Boeren, overigens.
|
12e eeuw
|
In
Noord-Brabant kwam de naam (Van) Schellekens voor in de
omgeving van Hilvarenbeek vanaf 1150;
er waren nog geen meldingen van
de familienaam Schellen.
|
Godscalc Van Schellekens werd geboren omstreeks 1150
in Hilvarenbeek, Noord-Brabant. Zijn zoon ging bij de
naam Walter Godscalc van Gorpe “Scelleken”).
|
|
13e eeuw
|
In
Noord-Brabant kwam de naam (Van) Schellekens
frequent voor in de omgeving van Hilvarenbeek; er waren
(nog) geen meldingen van de familienaam Schellen.
|
|
|
14e eeuw
|
FR: Altkirch, Haut-Rhin, 1350
|
|
|
15e eeuw
|
DE: Baden-Wurttemberg
NL: Utrecht, 1450
PL: Gdansk, 1450
|
VS: Washington Maryland (familie gedocumenteerd vanaf 1475)
|
|
16e eeuw
|
DE:
Baden-Wurttemberg, 1525-1575
FR: Gries, beneden-Rijn
NL:
Noord-Brabant, 1561
PL: Gdansk
(Danzig)
VS:
Milford Michigan, 1550
|
DE: Neckarkreis (o.m. Guglingen), Jagtkreis (o.m. Bopfingen),
Wurttemberg, Stuttgart, Rheinland-Pfalz (Winterbach), Oberwesel
FR: Bas-Rhin (Gries) 1550 >
NL:
Sint-Michielsgestel, Gemonde 1561, Boxtel (1580), Sittard (1564), Hilvarenbeek (1595)
PL:
Gdansk Polen 1598
|
|
17e eeuw
|
BE: Kuringen bij Hasselt
1626, Brussel 1645,
Meerle, 1690
DE: Baden-Württemberg,
Nordrhein-Westfalen (Aachen, Köln, Paderborn)
FR: Gries, Bas-Rhin
NL: Noord-Brabant vnl.
CH: Matzingen-Lommis,
Fribourg en Zug 1650
PL: Gdansk (Danzig)
VK: 1600-1650
|
DE:
ook bij de gereformeerde kerk in Beieren o.m. Zweibrücken, ook in Nedersachsen,
Hessen, Westfalen
FR: ook Strasbourg, Bas-Rhin
NL: Boxtel,
Breda, Gemonde, Haaren, Hilvarenbeek, Liempde, Oisterwijk,
Roosendaal, Sint-Michielsgestel, Tilburg, Tongelre,
Eindhoven (Noord-Brabant), ook in
Gelderland, in Zuid-Holland (Dordrecht 1635-1651,
Rotterdam 1685) en in Overijssel.
|
Bij de adel waren er vermeldingen van
families waarmee geen verband kon worden aangetoond in Duitstalige streken.
- Johan Bernhard
van Vietinghoff-Schell, heer van Schellenberg
(1505-1540), gehuwd met Bertha von Westerholt op 11
november 1527. De familie de Schellenberg werd al
vermeld in 1450 in Oostenrijk.
· Er is ook een familie Von
der Schellen, vermeld in 1465, waar omstreeks 1485
Elisabeth Anna Von der Schellen in 1485 huwde met
Johann I von Buchholz. Haar echtgenoot
zou vijf jaar later hertrouwen
met Margarethe von Lambsdorff.
 Prent: De slag aan de Schellenberg op 2 juli
1704 herinnerde aan de plaats Schellenberg.
De Slag bij Schellenberg was
deel van een campagne in 1704 van de Liga van Augsburg om de
hoofdstad Wenen van het Habsburgse rijk te verdedigen tegen het
Frans/Beierse leger van maarschalk Ferdinand de Marsin en
de keurvorst van Beieren.
In dit geval ging het
om het Beierse Schellenberg.
De plaatsnaam kwam meermaals voor in het Duitstalig gebied,
een enkele keer ook in Zwitserland.
|
Families Schelckens (Schelkens,
Schellekens) in het stamboomonderzoek Lauwens
Frans Lauwens  (Laurens,
Laureijns) huwde omstreeks 1587 in Mechelen
Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijle met Goedele Schelckens (Schelkens,
Schellekens) [ZIE
MEC XII – 000183]. Frans Lauwens was
geboren omstreeks 1563 in Mechelen als zoon van Peter Lauwerens  (Lauwereyns, Lauwens, Lauwers) en
Maria van Onderschot
 Prent: Mechelen volgens
Guicciardini in 1616. De kerk Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijle was
prominent aanwezig rechts van de Romboutstoren. De oorspronkelijke kerk
dateerde van vóór de oprichting van de Sint-Romboutstoren, al was de
pastoor van oudsher een priester van het kapittel van Sint-Rombout. Door
de standsbrand van 1342 ging de oorspronkelijke kerk teloor en de
afgebeelde kerk bereikte haar voltooiing in de periode dat Frans
Lauwens er huwde met Goedele Schelckens. Onder
de (28) altaren waren er voor de schippers, de schipmakers en
visverkopers. Het waren de schippers die de gereformeerden tijdens de beeldenstorm
van 1566 buiten de kerk hadden weten te houden en vernielingen hadden
weten te voorkomen [prent
bewerking 1616 onder publiek domein]. - Foto onder: de kerk
Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijle in 2017 [foto Paul Hermans, 2017 onder Creative
Commons licentie CC BY-SA 4.0]
Frans Lauwens  had een
generatie later een relatie in Mechelen Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijle
met Maria Schelkens (Schellekens) omstreeks 1633 [ZIE MEC XIII - 000340]. Frans Lauwens was geboren omstreeks 1588 als zoon van Maarten Lauwers en Maria Verslachmeulen.
 Pieter Jozef Schelkens (Schellekens)
huwde op 14 oktober 1908 in Londerzeel met Marie
Jeanne Lauwens . Getuigen
bij het huwelijk waren de 40-jarige landbouwer Louis Moortgat, oom van de
bruid uit Londerzeel, en de 24-jarige landbouwer Louis Schelkens, broer
van de bruidegom uit Steenhuffel. Marie Jeanne Lauwens was
geboren op 13 mei 1889 in Londerzeel als dochter van Marie
Louise Moortgat. Zij was 19 jaar oud en was geboren als Moortgat, en werd
gewettigd bij het huwelijk van Marie Louise Moortgat met Jan
Frans Lauwens in 1891 [ZIE LON XXII – 002170]. Jozef Schelkens
werd geboren op 26 september 1883 in Steenhuffel als zoon van
schoenmaker, landbouwer en herbergier Pieter Jan Schelkens en naaister
Barbara Philomène Van de Voorde. Hij was 25 jaar bij het huwelijk, en was
werkman op den ijzeren weg of spoorwegarbeider.
|
|
Waar kwamen de familienamen Schellen, Schelkens, Schellekens,
Scheelen, Scheltjes, Scheltiens zoal voor?
|
Schellen. De naam kwam in België 42
keer voor in 2008, met concentraties in de omgeving
van Antwerpen (8), Bonheiden (6), aan de taalgrens onder Brussel bij
Nijvel (6), Viroinval (5), Brussel (4), Sint-Truiden en Tienen (4), Gent
(2).
|
Scheelen kwam ongeveer tien keer vaker voor, zo’n 441
keer in 2008, met een sterke concentratie in Limburg
(300+, grootste concentratie in de omgeving van Peer), en
in mindere mate in Antwerpen (18) en de omgeving van Brussel
(8). Deze naamvariant ontstond aan het begin van de 17e eeuw.
|
|
Schelkens kwam 793 voor, met
een sterke concentratie in de provincie Antwerpen.
Schelkens
was vermoedelijk een iets latere variante schrijfwijze van Schellekens in
het midden en in het zuiden van
de provincie Antwerpen.
|
Schellekens was nog frequenter, met 1181 vindplaatsen in
2008, met een sterke concentratie in
het noorden van
de provincie Antwerpen, aan de grens met
Noord-Brabant. Deze streek kwam overeen met
de oorsprongsstreek van de naam Schellen vanaf de 12e eeuw.
De naam dateerde uit dezelfde periode.
|
Ook
de naam Scheltjens kwam zo’n 153 keer voor,
in dezelfde streek van oorsprong als Schellen en
Schellekens in de grensstreek van het noorden van
Antwerpen met Nederland, terwijl een naam als Scheltiens (39 vindplaatsen)
eerder het patroon van Schelkens volgde qua verspreiding.
In
Nederland kwam de familienaam Schellen in 2007
veel frequenter voor dan in België
Historisch vonden we
de naam in Noord-Brabant vanaf de 16e eeuw,
en daar was ie nog steeds
het meest prominent aanwezig in
2007, gevolgd door Nederlands Limburg en de andere
provincies waar de naam in de eeuwen voordien voorkwam. De naam
Scheelen was er eerder zeldzaam (10 vindplaatsen)
en leek vooral een Belgisch-Limburgse schrijfvariant.
Schellen in het
hertogdom Brabant
De familienaam Schellen bleek net
als Schellekens (zie verder)
ook aan de Nederlandse kant van
de huidige grens met België prominent aanwezig. Uit de
historische vindplaatsen, leidden we af dat de familienaam Schellekens
als afgeleide van het Middeleeuwse patroniem ‘Scelleken’
in de 12e eeuw ontstond in
het noorden van het hertogdom Brabant, de huidige Nederlandse
provincie
Noord-Brabant), terwijl de familienaam Schellen pas
in de 15e eeuw als schrijfvariant voor kwam in deze streek.
Schellen in
het Duitstalig gebied
De familienaam Schellen kwam in
de 15e eeuw ook al voor in Baden-Württemberg en
in Danzig (het huidige Gdansk) in
het Duitstalige Polen. Ook de eeuwen nadien was de
familienaam verbonden met het stroomgebied van de Rijn, ook in
Frankrijk. Het was mogelijk, maar weinig waarschijnlijk, dat er een
verband was tussen de Brabantse en
de Pruisische families (zie kaart stroomgebied van
de Rijn).
Ook
in Nederland was Schellekens een dominante schrijfwijze,
met liefst 3971 personen die de naam dragen in 2007.
Ook hier valt zoals bij Schellen de
concentratie aan de zuidelijke grens van Nederland
op.
De
naam Schelkens kwam er niet of nauwelijks meer voor in
2007, al waren er bij de volkstelling van
1947 nog 6 personen
die deze familienaam droegen in
de provincie Limburg en één persoon in Utrecht (zie kaartje).
Varianten als
Scheltjens, Scheltiens kwamen niet voor in de telling
van 2007.
|
