|
Blog –
Killemaes: die mensen van ‘t Kiel
|
Er zijn mensen met merkwaardige
familienamen, zoals mijn oud-collega Inge er één had. Waar komt een naam
als “Killemaes” vandaan? Het moest een combinatie zijn verschillende
elementen, en er was geen etymologisch verband met “Kille” of “Kill” als
één of andere karaktereigenschap. Het ging oorspronkelijk om een
plaatsverwijzing naar “die mensen van ’t Kiel” aan de overkant van de
Schelde, wanneer men dat bekeek vanuit het woongebied van de eerste
families met de naam in Oost-Vlaanderen. Oost-Vlamingen en Antwerpenaren
hadden tot in de 20e eeuw nog de gewoonte om hun buren aan
weerszijde van de Schelde als die “van-over-het-water” te bestempelen, en
dat was in essentie hoe de naam ontstond.
Er waren enkele inzichten die men
moest meehebben. Enerzijds werden letters “e” in parochieregisters wel
eens geïnterpreteerd als een “l” (of andersom) omdat de schrijfvariant
optisch niet veel verschilde. Het eerste deel “Kill” was oorspronkelijk “Kiel”. En dat was in  essentie een toponiem verwijzing naar het
voormalige eiland bij Antwerpen. Anderzijds was er de verwijzing naar de
mensen van dit eiland. Het tweede deel van de familienaam was
oorspronkelijk niets anders dan “mans”, zeg maar mens, en dat verwerd in
het Oost-Vlaams dialect tot “maans” en “maas/maes” met
weglating van de “n”. Het ging dus om een verwijzing naar de mensen van
’t Kiel, “die ma(n)sen van Kiel”.
En eigenlijk was dat een beetje
mijn collega: een Oost-Vlaamse met een Antwerpse toets [zie foto © laurentii.be, 2016].
Een historische zoektocht op de
naam leverde aanwijzingen op tot in de 13e eeuw. Naamvarianten als
Kil(l)emoes, Kiel(e)moes, Killemans, Kielemans doken op. Een Willem
Killeman werd in 1293 genoteerd in Hulst (NL), een Jan Killeman in 1392
in Antwerpen, en dan latere vermeldingen als
Bernard Kielmannus (1542, Dusseldorf, DE),
Joos Kilmaes (1564) en Adriaan Kielmans (1580 Oosterzele).
|
Verklaringen voor het ontstaan van de naam
wezen bij aanvang op verschillende mogelijkheden
 Een verwijzing naar 'het Kiel', bij Antwerpen,
tot de 12e eeuw, en eigenlijk al bekend van de 7e eeuw toen de
heiligverklaarde Amandus zich schuilhield op het eiland 'Caloes',
aan de rechteroever van de Schelde, dat men later kende als 'het Kiel';
Een verwijzing naar de hoofdstad Kiel van de
deelstaat Sleeswijk-Holstein in Duitsland tot de 13e eeuw, eerder
waarschijnlijk voor een zekere Kielmannus in 1542;
Een mogelijke afleiding van het woord
"kil" als een karaktereigenschap van iemand die een dergelijke
uitstraling had;
Een verwijzing naar een kledingstuk: "de
drager van een kiel".
We moesten bij deze naam eerder zoeken in de
richting van een plaatsnaam verwijzing, en dan bleek het Antwerpse Kiel het
meest waarschijnlijk. Het zou dan kunnen gaan om families die migreerden
naar de overkant van de Schelde ten opzichte van het van oudsher bekende
eiland Caloes (het Kiel).
Kielemoes2 leek dan een
oudere variant van de Brabantse en Oost-Vlaamse naam Killemaes. Het was
niet geheel onlogisch dat uitwijkelingen een plaatsnaam of toponiem
verwijzing meekregen in hun naam wanneer ze zich in een andere streek
vestigden. In die zin betekende "Kielemans" in essentie "die
mensen van Kiel".
Afbeelding onder: schilderij van het Kiel in Antwerpen in 1579
van Jacob Grimmer (1525-1609). Feestvierders keerden terug van de
jaarlijkse mei kermis, met op de achtergrond het Hof van Kiel, schepen op
de Schelde en de torens van de stad Antwerpen [Collectie Hof Van Busleyden,
© foto laurentii.be, mei 2024].
Migratiepatronen
Van de naamvarianten Killemans, Kielemans, vonden
we in 2008 geen vindplaatsen meer in België. Naamvarianten als Kielemaes,
vanaf +/- 1619, waren vanaf +/- 1724 verdwenen of verdrongen door Killemaes
in Oost-Vlaanderen. De spreiding van de familienaam gaf geen uitsluitsel
over een oorsprong ten zuiden van Antwerpen, maar de vindplaatsen van de
voornaamste naamvarianten lagen wel op dezelfde hoogte als 'het Kiel', aan
de andere (linker)oever van de Schelde.
Voorouders moeten eerder drastisch gemigreerd
zijn naar de overzijde van de Schelde, en vervolgens naar het zuiden, als
de voorouders kwamen van 'het Kiel'. Alles wees erop dat dit gebeurde in de
periode dat Brussel aan belang won ten opzichte van Antwerpen in het
toenmalige hertogdom Brabant.
Om het ontstaan van schrijfvarianten te
begrijpen, hielp het rekening te houden met twee aspecten:
Enerzijds kon bij het noteren een wijziging
ontstaan: een geschreven "e" en een geschreven "l"
leken op elkaar, en soms werden de letters vervangen door hun (geschreven)
“korte” of “lange” lus variant.
Anderzijds was de manier waarop een naam werd
uitgesproken bepalend voor de manier waarop dit genoteerd kon worden. Dat
hing af van de het plaatselijk 'dialect', en ook van het 'dialect' van de
opsteller. In het laatste geval ging het dan om de pastoor die het
parochieregister bijhield, of de ambtenaar van de (later ontstane)
burgerlijke stand. Een naam als
"Killemans" kon zo worden uitgesproken als "killemaas" (ae als
lange "a"), een lange "ie" kon verworden tot een
scherpe "i" (onderscheid tussen Kielemans en Killemans), een
uitgang als "mans" kon verworden tot "moës" met
lange "o" gevolgd door een doffe "e". Dat was zeker zo
voor de leefgemeenschappen aan de oevers van de Schelde, waar eeuwenlang
over de bewoners van de andere oever werd gesproken als die "van over
't water" en aan het 'dialect' hoorde men waar iemand was opgegroeid.
|
Waar
kwam de naam Killemoes voor in 2008?
De spreiding westelijk van Brussel lag in lijn
met het migratiepatroon dat we herkenden van de families met de
schrijfvariant met "enkele l".
Killemaes
Kilemoes
met een enkele "l"
Deze naamvariant kwam minder voor, en de
spreiding van deze tak wees erop dat men vanuit het kerngebied verder
uitweek naar het westen. Van een oostelijke migratie vonden we geen spoor
(zie namenonderzoek Nederland).
Kielmoes
… was een variant, door een inversie van een
"l" en "e" of de schrijfwijze van "e" en
"l" die in geschreven vorm dit soort lettervarianten in de hand
werkte bij verhuizing naar een andere parochie. De (ver)spreiding van deze
familienaam sloot aan bij de Killemaes en Kilemoes varianten.
Kielemoes
… was een naamvariant die in 2008 ruimer
gespreid was. De (ver)spreiding verwees naar eenzelfde kerngebied, met
uitwijking naar het westen en
een enkele keer naar het oosten. De schrijfvariant Kielmoes leek zelfs
eerder een variant op Kielemoes wanneer je naar de spreiding keek.
In Nederland kwam enkel de naam Killema voor
in 2007, en een verwantschap was niet meteen aantoonbaar. Vermoedelijk had
deze naam een Friese oorsprong.
|
